Miasto (ok. 16 tys. mieszkańców) położone na wzniesieniu nad Budzówką, w południowej części Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Najpierw w rejonie skrzyżowania szlaków z Wrocławia do Pragi i z Nysy do Świdnicy powstały osady Sadlno (dzisiejsza część Ząbkowic), Przyłęk (Frankenberg) i Kozieniec (Loewenstein). Samo miasto Frankenstein, bo tak nazywały się wówczas Ząbkowice Śląskie, zostało lokowane w 2 połowie XIII wieku, pierwsza wzmianka o nim pochodzi bowiem z roku 1287. W roku 1298 Ząbkowice należące wówczas do księstwa świdnicko-jaworskiego otrzymały prawo składu soli i ołowiu (obowiązek sprzedaży tych towarów w mieście przez kupców) oraz prawo mili. Pierwotne umocnienia ziemno-drewniane zostały zastąpione w 1 połowie XIV wieku kamiennym murem, powstał wówczas również pierwszy miejscowy zamek. W latach 1325 i 1351 miasto otrzymało przywileje sądownicze. Wchodziło wówczas (od roku 1322) w skład księstwa ziębickiego, od 1336 zhołdowanego królowi Czech. Jednakże książę Bolko II ziębicki zastawił miasto pod pożyczkę, zaś w roku 1351 książę Mikołaj zwany Małym, jego następca sprzedał Ząbkowice królowi Karolowi IV Luksemburskiemu.

Leaning tower in Ząbkowice Śl.

Krzywa Wieża – pozostałość pierwotnego zamku?

W roku 1428 miasto zdobyli i częściowo zniszczyli husyci, których łupem padł m.in. kościoły – farny i dominikański (por. niżej). Jedynie zamek oparł się taborytom. Po raz kolejny miasto ucierpiało podczas wojen o Śląsk prowadzonych między Jerzym z Podiebradów a królem Węgier Maciejem Korwinem. W roku 1468 sprzymierzeńcy Korwina zajęli i ograbili Frankenstein. W roku 1488, pod koniec panowania Macieja Korwina ponownie Węgrzy uderzyli na Ząbkowice, niszcząc do reszty zamek. W 2 połowie XV wieku Ząbkowice ponownie weszły w skład księstwa ziębickiego, wówczas dzierżonego przez ród Podiebradowiczów (potomków króla czeskiego Jerzego), a od roku 1524 stanowiły nawet stolicę tego księstwa. Wówczas odbudowano z ruin zamek, rozbudowano mury obronne. W roku 1569 księstwo ziębickie straciło samodzielność, a w Ząbkowicach pojawił się cesarski starosta.

Old town fortifications in Ząbkowice Śl.

Pozostałości murów miejskich

Na początku 1606 roku w Ząbkowicach Śl. wybuchła epidemia dżumy, która objęła swym zasięgiem całe miasto i przedmieścia. Zmarło prawie 3000 osób, niemal połowa mieszkańców Frankensteinu. Jak domniemywano przyczyną zarazy była działalność miejscowych grabarzy. Podczas wojny trzydziestoletniej Ząbkowice dotknęły wielokrotne pochody wojsk obu stron przynoszące grabieże i zniszczenia. W momencie jej zakończenia w mieście pozostało zaledwie 100 domów. Po pokoju wrocławskim (1742) Ząbkowice wraz ze Śląskiem przeszły we władanie Prus, które urządziły tu komendaturę wojskową. W roku 1806 r. powstała tu drukarnia, od roku 1821 działała gazeta miejska, w roku 1815 przystąpiono do rozbiórki średniowiecznych fortyfikacji. W kwietniu 1858 potężny pożar spustoszył miasto, niszcząc m.in. ratusz i miejskie kamienice. Mimo to Frankenstein szybko odbudował się i dalej rozwijał – w tym samym roku doprowadzono linię kolejową z Jaworzyny Śląskiej, w roku 1863 miasto otrzymało oświetlenie gazowe, w roku 1874 połączenie kolejowe z Kamieńcem Ząbkowickim, w roku 1894 powstały wodociągi. W roku 1932 miasto po Ziębicach, stało się siedzibą powiatu (taką też funkcję pełni dziś).

Ząbkowice - town square

Ząbkowicki rynek

Mimo pożaru w roku 1858 Ząbkowice Śląskie zachowały szereg zabytków. Pierwotny kościół i dom zakonny Dominikanów powstał w XIII wieku, wzmiankowano go w roku 1302. W roku 1428 kościół i klasztor spalili husyci, którzy przed Wielkanocą 1428 roku, idąc przez Śląsk i korzystając z nieobecności wojsk księstwa ziębickiego wtargnęli do miasta. Miasto opuściło wcześniej większość mieszkańców na wieść o pochodzie taborytów przez Otmuchów i Paczków, jednak w klasztorze pozostali sub-przeor Mikołaj, ojciec Jan Buda oraz diakon Andrzej Catoris. Zginęli oni z rąk husytów – ojca Jana rozsiekano, zaś subprzeora spalono na stosie z wyniesionych z kościoła obrazów i rzeźb. Diakon próbował wymknąć się z miasta, gdy schwytano go, przywiązano do bramy miejskiej i strzelano do niego z łuków. Równie straszny los spotkał pozostałych w mieście ząbkowiczan, którym nie udało schronić się w zamku. Relikwie dominikańskich męczenników przechowywano następnie w kościele. Ich część padła łupem Szwedów podczas wojny trzydziestoletniej, od 2004 roku znajdują się w nowym relikwiarzu. Po zniszczeniach wojen husyckich z inicjatywy króla Władysława Pogrobowca podjęto w latach 40-tych XV wieku odbudowę kościoła i klasztoru. Dominikanie pozyskiwali kolejne dobra, a w 1515 dokonano rozbudowy zespołu klasztornego. Kres pomyślności położyła szybko rozprzestrzeniająca się na Śląsku reformacja – w roku 1541 klasztor został zamknięty, a następnie przekazany miastu, w klasztorze urządzono zbór ewangelicki. Po upadku powstania w Czechach rozpoczętego w roku 1618 cesarz Ferdynand II nakazał zwrot duchowieństwu katolickiemu zabranych przez protestantów dóbr, wydając w roku 1629 edykt restytucyjny.

Ząbkowice Śl. - ruins of the castle

Ruiny zamku

Na stałe dominikanie wrócili jednak do Ząbkowic dopiero po traktatach westfalskich. W roku 1655 rozpoczęto odbudowę zniszczonego w pożarze w roku 1632 kościoła i klasztoru. Prace przedłużały się, zaś w sierpniu 1688 część budowli uległa zawaleniu. Podjętą na nowo odbudowę zakończono dopiero w roku 1701, w roku 1714 dodano do zespołu wieżę. Uszkodzone w wyniku trzęsienia ziemi w styczniu 1737 roku budynki odbudowano rok później. W roku 1778 kościół ponownie ucierpiał wskutek pożaru od uderzenia pioruna. W roku 1810 król Prus Fryderyk Wilhelm III dokonał kasaty zakonu i mimo, że mieszczanie zadeklarowali wolę pozostawienia świątyni pod opieką katolików (ewangelików było wówczas w Ząbkowicach niecałe tysiąc osób na 8 tysięcy mieszkańców miasta), przekazano ją w roku 1815 protestantom, którzy w klasztorze urządzili pastorówkę i szkołę. Podczas pożaru w roku 1858 kościół uległ jedynie niewielkiemu zniszczeniu. Do dziś zachował się w barokowej bryle z 1 połowy XVIII wieku.

Parish church in Ząbkowice Śl.

Kościół św. Anny
Trzynawowy kościół św. Anny stoi w miejscu dawnej świątyni z okresu lokacji miasta. Obecna gotycka budowla pochodzi z przełomu XIV i XV wieku, jej budowę zakończono w roku 1415, stawiając w pobliżu wieżę dzwonnicy. Kościół uległ zniszczeniu podczas najazdu husytów w roku 1428, odbudowano go w latach 40-tych XV wieku i następnie – na początku XVI wieku po pożarze dachu w roku 1502. W roku 1538 kościół przejęli protestanci. W 2 połowie XVI wieku kościół otrzymał nowe sklepienie. Na podstawie edyktu cesarza Ferdynanda II w roku 1629 świątynia wróciła do katolików i otrzymała wezwanie św. Anny. We wrześniu 1632 wojska szwedzkie zajęły Frankenstein i przegnały miejscowego proboszcza, wrócił jednak w listopadzie wraz z wojskami cesarskimi. W roku 1646 kościół ponownie na krótko przejęli ewangelicy. W latach 30-tych XVIII wieku kościół otrzymał elementy barokowe. Na wyposażeniu znajdują się gotyckie rzeźby św. Anny oraz Madonny z Dzieciątkiem, a także Pieta w kaplicy św. Antoniego, renesansowy charakter mają nagrobek księcia Karola I Podiebradowicza z 1544 r. w tzw. kaplicy Kauffunga oraz XVI-wieczne epitafia, cenna jest piaskowcowa, bogato rzeźbiona ambona z roku 1616. Barokowy ołtarz główny pochodzi z początku XVIII stulecia, organy z roku 1731, chrzcielnica w bocznej kaplicy – z 2 połowy XVIII wieku. Przy kościelnym murze stoi ciekawy nepomuk z XVIII wieku, powstały jeszcze przed beatyfikacją czeskiego kapłana.

Ząbkowice Śl. - church & leaning tower

Ząbkowicka uliczka

W dzielnicy Sadlno – dawnej wsi, starszej zresztą od Ząbkowic znajduje się barokowy kościół św. Jadwigi z lat 50-tych XVIII stulecia w miejscu dawnej, gotyckiej świątyni. Kościół prawosławny (dawny szpitalny) posiada gotyckie prezbiterium (z freskami z 2 połowy XIV wieku), pozostała część ma charakter barokowy. Z zabytków świeckich uwagę zwraca tzw. dom rycerza Kauffunga (w pobliżu Krzywej Wieży) – murowany, z końca XV wieku, najstarszy budynek mieszkalny w mieście. Dziś gości izbę pamiątek regionalnych. Jednym z pierwszych właścicieli domu był syn znanego raubrittera Zygmunta Kauffunga (tego z zamku Homole). Niewyjaśniony do końca charakter ma tzw. Krzywa Wieża – prawdopodobnie dawna XIV-wieczna basteja. Na początku XV wieku przerobiono ją na dzwonnicę sąsiedniego kościoła farnego. W roku 1598, kiedy to w Bardzie nastąpiło osunięcie się ziemi na stokach Bardzkiej Góry, wieża pochyliła się (nieco ponad 2 metry odchylenia od pionu przy 34 metrach wysokości wieży). Zniszczona w części szczytowej podczas wielkiego pożaru w roku 1858 r. została odbudowana z dodaniem attyki w zwieńczeniu. Według tradycji fundamenty wieży mają posiadać podziemne pomieszczenie z domem rycerza Kauffunga.

Ząbkowice Śląskie -  Leaning Tower

Krzywa Wieża

W pobliżu centrum znajdują się pozostałości murów miejskich (najstarsze na odcinku ul. Grunwaldzka – ul. Prusa) z XIV wieku, odbudowanych po najeździe husytów oraz rozbudowanych pod koniec XVI stulecia. W południowo-zachodniej części ząbkowickiego wzgórza znajdują się ruiny zamku. Pierwsza warownia ząbkowicka pochodzi z końca XIII wieku i stanowiła element łańcucha twierdz wniesionych przez Bolka I świdnicko-jaworskiego na granicy księstwa. Przetrwał on najazd husycki, jednak uległ zniszczeniu w okresie wojen między Maciejem Korwinem a Jerzym z Podiebradów. W roku 1467 zamek zajęły wojska śląskie przy pomocy ciężkiej bombardy, po paru miesiącach – w lipcu Czesi odzyskali go. Rok później ponownie został zdobyty. W roku 1488 wojska Macieja Korwina dopełniły dzieła zniszczenia. W 1 połowie XVI wieku na jej podwalinach powstało z inicjatywy Karola I Podiebradowicza renesansowe założenie obronne.

Gory Sowie (Owl Mountains) from slopes of Wapienna

Okolice Ząbkowic Śl. – widok z Wapiennej

Podczas wojny trzydziestoletniej warownia przechodziła kilkukrotnie z rąk do rąk. Największe straty poniesiono tuż przed końcem wojny w roku 1646, kiedy to pod koniec czerwca wojska cesarskie wystąpiły przeciw dzierżącym Frankenstein Szwedom. Austriacy pod dowództwem Rajmunda, hrabiego Montecuccoli nadciągnęli od strony Srebrnej Góry, pustosząc okoliczne wsie. W odpowiedzi komendant szwedzki nakazał spalić i zburzyć przedmieścia celem oczyszczenia przedpola. Szwedzi śmiałą wycieczką zaskoczyli straż przednią przeciwnika, liczyli również na odsiecz, która miała nadejść od strony Dzierżoniowa (Rychbachu). 2 lipca rozpoczęto ostrzał artyleryjski zamku, głównie ze wzgórza w Sadlnie, 5 lipca podjęto nieudany szturm, 7 lipca zajęto zewnętrzny pierścień umocnień. Podjęto również prace inżynieryjne – minerskie, wzywając po ich zakończeniu w dniu 13 lipca obrońców do kapitulacji. Ta nastąpiła, po czym zwycięzcy przystąpili do niszczenia zamkowych murów, po czym warownię podpalono. Ruiny uległy następnie dalszej dewastacji z rąk okolicznych mieszkańców. Próby prac przy odbudowie zamku na początku XVIII wieku nie zakończyły się powodzeniem, w roku 1784 pozostałość po zamku dotknął pożar. Z kolei po pożarze miasta w roku 1858 zasypano fosę zamkową – gruzem z pogorzelisk ząbkowickich zabudowań.

Ząbkowice Śl. - remnants of the castle

Pozostałości zamku

W zamku działało w okresie międzywojennym muzeum, sala teatralna i schronisko młodzieżowe, którym przez pewien okres gospodarzyło… Hitlerjugend. W czerwcu 1646 kolejny pożar dotknął pozostałości zamku. W latach 50-tych i 60-tych prowadzono prace zabezpieczające ruiny. Dziś obiekt niestety niszczeje i jest oficjalnie zamknięty z uwagi na ryzyko zawalenia. Na ząbkowickim rynku stoi neogotycki budynek ratusza projektu Alexisa Langera z okresu po wielkim pożarze w roku 1858 z wykorzystaniem fundamentów poprzednich budowli. Z Ząbkowic prowadzą szlaki turystyczne we Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie – zielony z Gilowa na Brzeźnicę (Kozie Chrzepty), niebieski do Henrykowa przez Muszkowicki Las Bukowy oraz żółty z Barda na Stoleckie Skałki.

Remnants of the castle (Ząbkowice Śl.)

W ruinach zamku