Day ut ia pobrusa a ti poziwai – te słowa pierwsze, utrwalone w języku polskim, zostały wypowiedziane przez Czecha Boguchwała przed rokiem 1270 właśnie w okolicach małej wsi położonej w dolinie Oławy, między Niemczańsko-Strzelińskimi Wzgórzami, nazwanej od imienia fundatora miejscowego opactwa – Henrykowem. Książę Henryk Brodaty wystawił dokument fundacyjny klasztoru cystersów w roku 1228, choć sama wieś była wzmiankowana już sześć lat wcześniej, a w roku 1227 przybyli do niej z Lubiąża pierwsi cystersi. Opactwo obok ziem wokół Henrykowa otrzymało również m.in. lasy pod Ząbkowicami i Starymi Bogaczowicami – w okolicy dzisiejszego Wałbrzycha.

Henrykow - abbey

Klasztor henrykowski

Rozwijające się pod opieką Henryków śląskich opactwo zaskoczył najazd mongolski roku 1241, kiedy to klasztor spłonął, a mnisi musieli kryć się po sudeckiej puszczy. Po tym ciosie klasztor podniósł się jednak szybko, a pracowici zakonnicy parali się rzemiosłem, piwowarstwem i młynarstwem, co przynosiło dochody. W roku 1292 miejscowe zgromadzenie było na tyle spore, że dostarczyło świeżej krwi do Krzeszowa – nowej fundacji klasztornej księcia Bolka zwanego Surowym, pana na Świdnicy i Jaworze.

Abbey church in Henrykow

Bazylika mniejsza w Henrykowie

Na początku XV wieku klasztor trzykrotnie dotykały husyckie rejzy, w wyniku czego został zniszczony i opustoszał. W kolejnych, niespokojnych latach Henryków trapiły wypady miejscowych raubritterów – Zygmunta von Rachenau z Chałupek (okolice dzisiejszej Błotnicy pod Złotym Stokiem) w roku 1438 oraz słynnego Hynka Kruszyny, dzierżącego ziemię kłodzką i lądecki zamek Karpień, który najpierw napadł na Zygmunta, a potem postanowił pójść w jego ślady, pustosząc opactwo w maju 1442 roku. Klasztor ucierpiał również podczas wojen, które z „królem husytą” – Jerzym z Podiebradów prowadziły miasta śląskie. Cystersi i to przetrwali, odbudowując opactwo i w roku 1498 uzyskując kolejne przywileje: prawo do założenia karczmy z wyszynkiem alkoholowym, w tym prawem warzenia własnego piwa i wina.

November in Henrykow

Dawne zabudowania gospodarcze opactwa

Na początku XVI wieku – złotego wieku sudeckiego górnictwa klasztor uzyskał z kolei przywileje gwareckie. Pomyślna passa szybko minęła – wraz z dotarciem na Śląsk reformacji, na której stronę przeszli dotychczasowi opiekunowie zgromadzenia – książęta z Ziębic. W roku 1539 uwięzili oni opata Wincentego i próbowali przeprowadzić sekularyzację klasztoru, przerwaną dzięki wstawiennictwu króla Ferdynanda I Habsburga. Nie uchroniło to jednak zgromadzenia przez „dezercjami” zakonników skłonnych pójść w ślady Lutra. W roku 1553 miało ono liczyć zaledwie kilku członków, jednak już rok później nowy przeor henrykowski Andreas (były przeor klasztoru w Lądzie, w Wielkopolsce) rozpoczął działania, które powstrzymały wpływy reformacji i przywróciły opactwu dawne znaczenie.

In front of the abbey

Przed wejściem do kościoła i klasztoru

Podczas wojny trzydziestoletniej klasztor „odwiedzały” wojska obu stron konfliktu, co przyniosło ponowne załamanie i zniszczenia. Nieszczęścia dopełniła dżuma przywleczona do Henrykowa w roku 1633. Z wojny trzydziestoletniej opactwo wyszło z opłakanym stanie i takimi długami, że doszło nawet do umieszczenia miejscowego opata Kacpra w więzieniu za niespłacane zobowiązania. Koniec XVII stulecia przyniósł renesans opactwa, wspieranego przez kontrreformacyjne zapędy Habsburgów. Dokonano przebudowy i rozbudowy zespołu klasztornego w duchu baroku, a konwent osiągnął ponad 50 członków. Nabywano nawet dobra na Węgrzech oswobodzonych spod osmańskich wpływów. I wtedy, w połowie XVIII wieku przyszły wojny śląskie, a z nimi bezlitosne pruskie wojska, które kwaterowały w klasztorze i kontrybucje wojenne.

Old road to the abbey in Henrykow

Droga do opactwa

Protestanccy królowie Prus, którym przypadł Śląsk niechętnym okiem patrzyli na opactwo. W roku 1801 zamknięto miejscowe gimnazjum i bibliotekę – największą na Śląsku, a w roku 1810 Fryderyk Wilhelm II ogłosił likwidację klasztoru i nacjonalizację jego dóbr. Cystersi wrócili do Henrykowa po II wojnie światowej – w roku 1953 z podkrakowskiego Szczyrzyca, przejmując kościół i część klasztoru, pozostała część wróciła do zakonu w roku 1990.

Abbey garden

Dziedziniec klasztoru

Henryków i dziś skupi się wokół zespołu klasztornego, do którego przylega okazały park z ciekawymi okazami drzew, w tym także drzew owocowych. Bazylika mniejsza Wniebowzięcia NMP i Jana Chrzciciela posiada dziś wygląd barokowy nadany podczas przebudowy na przełomie XVII i XVIII stulecia, choć najwcześniejsze jej fragmenty pochodzą z okresu po najeździe mongolskim (XIII wiek). Zachował się gotycki nagrobek księcia ziębickiego Bolka II z połowy XIV stulecia i jego małżonki Jutty. Pozostałe elementy wyposażenia to bogaty śląski barok – ołtarz główny zdobi malowidło Michała Willmanna „Boże Narodzenie” z końca XVII w., znajdziemy tu także ołtarze boczne z barokowymi obrazami, figury świętych, piękne stalle z motywami roślinnymi o charakterze renesansowo-barokowym. Bazylika posiada pięć kaplic z obrazami i polichromią.

Gate to the abbey area

Henrykowska brama

Do kościoła przylega kompleks klasztorny z 2 połowy XVII wieku z pięknymi, bogato zdobionymi salami, zaś przy nim mały ogród opacki z początku XVIII wieku. Opisany wyżej park ciągnący się aż do torów kolejowych (ok. 2 km od wsi) powstał wiek później. Przez Henryków przebiega szlak niebieski z Ząbkowic Śląskich przez Muszkowicki Las Bukowy do Dobroszowa i na Gromnik.

Roadside shrine in Henrykow

Przydrożna kapliczka w Henrykowie

WIĘCEJ O OPACTWIE

Advertisements