Miasto (ok. 16,5 tys. mieszkańców) położone nad Kaczawą, na skraju Pogórza Kaczwaskiego. W roku 1211 osadzie Aurum posadowionej na tzw. Górze Mikołaja, przy szlaku z Wrocławia do Lipska (związanej, jak sama nazwa wskazuje, z górnictwem złota) książę Henryk, co z powodu pobożności swej małżonki Jadwigi, zapuścił brodę, nadał prawa miejskie tzw. magdeburskie. Powyższe czyni Złotoryję najstarszą lokacją miejską na terenie Polski. W 1241 roku, gdy w wyniku mongolskiego najazdu upadało państwo Henryków, gwarkowie ze Złotoryi stawali ponoć dzielnie w przegranej bitwie pod Legnicą. W roku 1290 miasto otrzymało tzw. prawo mili, co spowodowało rozwój handlu – soli i sukna.

Baszta Kowalska

Baszta Kowalska

Mimo bliskości Jawora miasto wchodziło w skład księstwa legnickiego i pod zwierzchnictwo Czech dostało się już w roku 1328. XIV stulecie było również okresem upadku górnictwa złota. Pierwsza połowa XV wieku to trzy rejzy husyckie, które bez przeszkód plądrowały miasto. Nic dziwnego że po wojnach husyckich otoczono je kamiennymi murami obronnymi, z których do dziś zachowała się Baszta Kowalska przy dawnej bramie tzw. górnej. Miasto pełniło wówczas tak istotne znaczenie, że było oznaczane na mapie Europy, na obszarze Śląska jako drugie, obok Wrocławia.

Na ul. Basztowej

Ulica Basztowa

Od roku 1504 w mieście działała szkoła, która później przekształciła się w znane na Śląsku gimnazjum Valentina Trozendorfa. W 1 połowie XVI wieku do miasta zawitała reformacja. Rozwój miasta, które stało się znanym ośrodkiem handlu i browarnictwa przerwał pożar w roku 1554. Poten było tylko gorzej. Powódź w roku 1608, pożar w roku 1613, potem wojna trzydziestoletnia. W roku 1675 wraz z likwidacją piastowskiego księstwa legnickiego Złotoryja przeszła pod bezpośrednią administrację austriacką po to tylko by podczas I wojny śląskiej zostać zajętą przez Prusy. W sierpniu 1813 na północ od miasta doszło do wielkiej bitwy nad Kaczawą, podczas której wojska francuskie marszałka Macdonalda odniosły porażkę w starciu z koalicyjnymi wojskami prusko-rosyjskimi marszałka Bluechera. Pod koniec XIX wieku Złotoryja uzyskała połączenia kolejowe z Legnicą (1884) i Świerzawą (1895), a w roku 1906 – także z Chojnowem.

Na złotoryjskim rynku

Rynek w Złotoryi

Świadectwem bogatej przeszłości obok wspomnianej Baszty Kowalskiej jest przede wszystkim gotycki, kamienny kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny (noszący również przez pewien czas wezwanie św. Michała), związany z zakonem rycerskim joannitów, którzy opiekowali się świątynią pod koniec XIII wieku. Wzniesiono go na początku XIII wieku z inicjatywy księcia Henryka Brodatego, przydając mu charakter obronny, o czym świadczy m.in. położenie w najwyższym punkcie starego miasta (dawniej świątynia była otoczona dodatkowo fosą oraz murem cmentarnym) oraz znajdująca się w bocznej nawie… studnia mająca ok. 20 metrów głębokości.

Studnia w złotoryjskim kościele

Studnia w kościele Narodzenia NMP

Gotycką bryłę kościoła zdobią m.in. maswerki oraz dwa portale – gotycki i romański. Wewnątrz znajdziemy m.in. renesansową ambonę, a także barokowe empory i ołtarz, no i oczywiście krzyżowo-żebrowe sklepienie. Ściany zdobią stare epitafia, a także… maski odstraszające złe moce (w głowicach nawy poprzecznej). Dla zwiedzających dostępna jest jedna z wież, doskonały punkt widokowy na miasto i Pogórze Kaczawskie, a także wystawa poświęcona dziejom miasta, w tym miejscowego gimnazjum.

Kościół Narodzenia NMP w Złotoryi

Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Drugi złotoryjski kościół – św. Jadwigi z przylegającym dawnym klasztorem franciszkanów, pierwotnie z XIII wieku, posiada barokową, XVIII-wieczną formę. Ciekawostką są stojące w pobliżu XV-wieczna wotywna kapliczka słupowa oraz typowy dla Śląska barokowy nepomuk. Na wzgórzu stoi także kościół św. Krzyża w miejscu dawnej XIII-wiecznej kolonii górników złota z zachowanym XV-wiecznym, gotyckim portalem. Poniżej kościoła Narodzenia NMP znajduje się złotoryjski rynek otoczony barokowymi i klasycystycznymi kamieniczkami z dwoma fontannami – Delfina z roku 1604 oraz Górników z 1 połowy XIX wieku.

W Złotoryi

Kościół św. Jadwigi z zespołem klasztornym
Stare miasto otaczają pozostałości dawnych murów obronnych, dawniej z czterema bramami – z zachowaną, wspomnianą wyżej Basztą Kowalską (obecnie w renowacji). Do zwiedzania mamy również muzeum złota w XVII-wiecznym budynku w linii murów miejskich oraz chodnik kopalni złota „Aurelia” pod wzgórzem św. Mikołaja. Złotoryja to również początek geologicznych ciekawostek Pogórza Kaczawskiego. Zaczynają się one tuż nad Kaczawą, powyżej starej stacji kolejowej. Zwiesza się nad nią, przypominający nieco urwiska Gór Stołowych piaskowcowy mur Kruczych Skał. Ze Złotoryi prowadzi na Krucze Skały szlak zielony, który biegnie dalej pod malowniczy nek Wilczej Góry. Pogorze Kaczawskie

Okolice Złotoryi – w głębi Ostrzyca (widok znad Kruczych Skał)